Pająki (Araneae) to jeden z najliczniejszych rzędów zwierząt lądowych. Opisano ich ponad 50 tysięcy gatunków, a w Polsce żyje ich około 800. Należą do gromady pajęczaków, a nie owadów – mają osiem odnóży, nie mają skrzydeł ani czułków. Prawie wszystkie są drapieżnikami, które odgrywają ogromną rolę w ograniczaniu liczebności owadów.
Budowa ciała
Ciało pająka składa się z dwóch części połączonych cienką szypułką:
- Głowotułów (prosoma) – nosi oczy (najczęściej 8, u niektórych grup 6 lub mniej), szczękoczułki zakończone pazurem jadowym, nogogłaszczki i cztery pary odnóży krocznych. U dorosłych samców nogogłaszczki są zgrubiałe i służą do przenoszenia nasienia.
- Odwłok (opisthosoma) – zawiera serce, przewód pokarmowy, narządy oddechowe (płucotchawki i/lub tchawki), narządy rozrodcze oraz kądziołki przędne, z których wydostaje się nić.
Pająki mają szkielet zewnętrzny z chityny, więc aby rosnąć, muszą kilkakrotnie linieć. Ich odnóża prostują się częściowo dzięki ciśnieniu hemolimfy, dlatego martwy pająk ma podkulone nogi.
Jak pająki polują
Pająk nie potrafi gryźć i żuć pokarmu jak owad. Ofiarę uśmierca jadem wstrzykniętym przez szczękoczułki, a następnie wprowadza do niej soki trawienne i wysysa nadtrawioną treść – jest to tzw. trawienie pozajelitowe. Strategie łowieckie są różne:
- sieci łowne – koliste (krzyżak ogrodowy), lejkowate (kątnik), splątane (omatnik), płachtowe (osnuwiki),
- polowanie z zasadzki – ukośniki na kwiatach, zmieniające barwę na białą lub żółtą,
- aktywne polowanie – skakuny, które widzą wyjątkowo ostro i skaczą na ofiarę, pogońcowate biegające po ziemi,
- pułapki pod wodą – topik, jedyny pająk w Europie żyjący pod wodą w „dzwonie” z powietrzem.
Pajęczyna – niezwykły materiał
Nić pajęcza to białko produkowane w gruczołach przędnych w postaci płynnej, które tężeje przy wyciąganiu. Jeden pająk może mieć kilka rodzajów gruczołów i wytwarzać różne nici: nośne, lepkie, do owijania ofiary, do budowy kokonu. Nić nośna jest bardzo wytrzymała w stosunku do swojej masy i jednocześnie elastyczna, dlatego od lat inspiruje inżynierów materiałowych. Młode pająki wykorzystują nić także do podróży – wypuszczają ją na wietrze i odlatują, co nazywa się babim latem.
Rozmnażanie
Samce wielu gatunków muszą ostrożnie zbliżać się do samicy, bo mogą zostać potraktowane jak ofiara. Stąd rytuały godowe: wibracje sieci, tańce skakunów, a u darownika przedziwnego – prezent w postaci owiniętej przędzą muchy. Samica składa jaja w kokonie z przędzy; niektóre gatunki pilnują go, a pogońcowate noszą młode na odwłoku.
Pająki w Polsce – kilka znanych gatunków
| Gatunek | Gdzie spotkać | Charakterystyczne cechy |
|---|---|---|
| Krzyżak ogrodowy | ogrody, parki, skraje lasów | jasny krzyż na odwłoku, duże koliste sieci |
| Kątnik domowy | piwnice, szopy, kąty mieszkań | długie nogi, sieci lejkowate, szybki bieg |
| Nasosznik trzęś | wnętrza budynków | bardzo długie, cienkie nogi, wprawia sieć w drgania |
| Tygrzyk paskowany | łąki, trawy | żółto-czarne pasy, sieć z zygzakiem; rozprzestrzenia się z ociepleniem klimatu |
| Bagnik przybrzeżny | brzegi zbiorników wodnych | potrafi biegać po powierzchni wody; gatunek chroniony |
| Kolczak zbrojny | suche łąki, wysokie trawy | najbardziej jadowity krajowy pająk, ukąszenie bolesne, ale niegroźne dla zdrowego człowieka |
Czy pająki są groźne dla ludzi?
Zdecydowana większość pająków w Polsce nie jest w stanie przebić ludzkiej skóry. Ukąszenia zdarzają się rzadko, zwykle w obronie, i kończą się miejscowym bólem i zaczerwienieniem. Przy silnej reakcji, obrzęku lub objawach ogólnych trzeba skontaktować się z lekarzem. Pająki są natomiast bardzo pożyteczne: zjadają ogromne ilości much, komarów i szkodników upraw.
Najczęstsze pytania
Dlaczego pająki wchodzą jesienią do domów?
To głównie dojrzałe samce kątników szukające samic. Pająki nie potrzebują ciepła mieszkania – w domu często jest dla nich za sucho.
Czym różni się pająk od kosarza?
Kosarze też są pajęczakami, ale należą do innego rzędu: mają ciało z jednej części, tylko dwoje oczu i nie wytwarzają przędzy.
Czy wszystkie pająki budują sieci?
Nie. Około połowa gatunków poluje bez sieci, choć przędzę wykorzystuje każdy pająk – choćby do budowy kokonu.
Źródło i dalsza lektura: Pająki – Wikipedia, wolna encyklopedia.
Przeczytaj też
Zdjęcie wyróżniające: Krzyżak ogrodowy (Araneus diadematus) na sieci. Fot. Robert Flogaus-Faust, Wikimedia Commons, CC BY 4.0.
Czy ten tekst pomógł Ci zrozumieć temat? Oceń go:
Ten tekst nie ma jeszcze ocen – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
