Słowo „ćma” kojarzy się z szarym owadem obijającym się o lampę. Tymczasem ćmy to ogromna i bardzo zróżnicowana grupa motyli – wśród nich są gatunki większe od dłoni, jaskrawo ubarwione, latające w dzień, a nawet takie, które potrafią „słyszeć” nietoperze. W Polsce żyje ponad 3000 gatunków motyli, z czego zdecydowana większość to właśnie ćmy.
Ćma a motyl – jaka jest różnica
Z punktu widzenia systematyki „ćmy” nie są jedną naturalną grupą – to potoczne określenie motyli, które nie należą do motyli dziennych. Najczęściej wymienia się takie różnice:
| Cecha | Motyle dzienne | Większość ciem |
|---|---|---|
| Aktywność | dzień | zmierzch i noc (są wyjątki) |
| Czułki | nitkowate zakończone buławką | nitkowate, piórkowate lub grzebykowate |
| Skrzydła w spoczynku | złożone pionowo nad ciałem | ułożone płasko lub daszkowato |
| Ciało | smukłe | często krępe i owłosione |
Każda z tych cech ma wyjątki, dlatego entomolodzy rozpoznają rodziny po budowie skrzydeł, czułków i narządów płciowych.
Czułki i zapach
Samce wielu ciem, np. pawic czy barczatek, mają okazałe, piórkowate czułki. Pokrywają je tysiące receptorów węchowych, które wychwytują feromony wydzielane przez samice – czasem z bardzo dużej odległości. Feromony płciowe ciem wykorzystuje się w ochronie roślin: pułapki feromonowe pozwalają monitorować szkodniki (np. owocówkę jabłkóweczkę) bez stosowania insektycydów.
Dlaczego ćmy lecą do światła
Tego zachowania nie wyjaśniono do końca. Dawna hipoteza mówiła, że owady nawigują według Księżyca i mylą go z lampą. Nowsze badania z kamerami o dużej szybkości sugerują, że owady odruchowo ustawiają grzbiet w stronę najjaśniejszego źródła światła (tak, jak w naturze w stronę nieba). Przy punktowym źródle nisko nad ziemią ten odruch sprawia, że krążą wokół lampy i nie mogą odlecieć. Sztuczne oświetlenie nocne jest dziś uznawane za jedno z zagrożeń dla owadów nocnych.
Jak ćmy bronią się przed drapieżnikami
- Kamuflaż – wiele gatunków przypomina korę, porost lub suchy liść. Klasycznym przykładem jest krępak brzozowy, którego ciemna forma rozpowszechniła się w zadymionych miastach XIX-wiecznej Anglii – to podręcznikowy przykład doboru naturalnego.
- Ubarwienie ostrzegawcze – kraśniki i niedźwiedziówki są jaskrawe, bo zawierają gorzkie lub trujące substancje.
- Plamy oczne – pawica gruszówka i zawisak oczatek po odsłonięciu tylnych skrzydeł „patrzą” na napastnika dużymi oczami.
- Słuch – niektóre rodziny mają narządy bębenkowe wyczuwające ultradźwięki nietoperzy. Ćma reaguje gwałtownym zwrotem lub opadaniem, a niedźwiedziówki potrafią nawet wydawać dźwięki zakłócające echolokację.
Przeobrażenie zupełne
Ćmy, jak wszystkie motyle, przechodzą przeobrażenie zupełne: jajo – gąsienica – poczwarka – postać dorosła (imago). Gąsienica to stadium żerujące, które rośnie i kilkakrotnie linieje. Poczwarka często jest ukryta w ziemi lub w kokonie z przędzy jedwabnej. Najsłynniejszym przykładem jest jedwabnik morwowy – ćma udomowiona tysiące lat temu w Chinach, której kokony dają jedwab naturalny. Część dorosłych ciem w ogóle nie pobiera pokarmu i żyje tylko kilka dni, korzystając z zapasów zgromadzonych przez gąsienicę.
Ćmy w Polsce – kilka gatunków, które warto znać
- Zawisak trupia główka – jedna z największych ciem w Europie, z rysunkiem przypominającym czaszkę na tułowiu; potrafi piszczeć.
- Pawica grabówka – największy motyl Europy, rozpiętość skrzydeł do ok. 15 cm; w Polsce bardzo rzadka.
- Fruczak gołąbek – lata w dzień i zawisa przy kwiatach jak koliber.
- Niedźwiedziówka kaja – kontrastowe skrzydła w brązowo-białe wzory i pomarańczowe tylne skrzydła.
- Mól ubraniowy – drobna ćma, której gąsienice żywią się keratyną z wełny i futer.
- Ćma bukszpanowa – gatunek inwazyjny z Azji, którego gąsienice ogołacają bukszpany w ogrodach.
Rola w przyrodzie
Ćmy zapylają wiele roślin kwitnących nocą (np. wiesiołki, bodziszki, storczyki z rodzaju podkolan), a ich gąsienice i postacie dorosłe są podstawowym pokarmem ptaków i nietoperzy. Spadek liczebności ciem w Europie obserwowany od kilku dekad wiąże się z utratą siedlisk, chemizacją rolnictwa i zanieczyszczeniem światłem.
Najczęstsze pytania
Czy ćmy gryzą ubrania?
Nie dorosłe ćmy, tylko gąsienice moli – i to zaledwie kilku gatunków. Dorosłe mole w ogóle nie mają aparatu gębowego zdolnego do gryzienia tkanin.
Jak pomóc ćmom w ogrodzie?
Ograniczyć nocne oświetlenie lub używać ciepłego światła skierowanego w dół, sadzić rośliny kwitnące wieczorem i zostawiać fragment niekoszonej trawy.
Czy wszystkie ćmy latają nocą?
Nie. Fruczaki, kraśniki czy przeziernikowate są aktywne w dzień.
Źródło i dalsza lektura: Ćmy – Wikipedia, wolna encyklopedia.
Przeczytaj też
Zdjęcie wyróżniające: Zawisak trupia główka (Acherontia atropos). Fot. Syrio, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Czy ten tekst pomógł Ci zrozumieć temat? Oceń go:
Ten tekst nie ma jeszcze ocen – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
