Układ odpornościowy ma za zadanie odróżniać „swoje” od „obcego” i niszczyć tylko to drugie. W chorobach autoimmunologicznych (dawniej nazywanych autoimmunizacyjnymi) ten mechanizm zawodzi – limfocyty i przeciwciała zaczynają atakować własne komórki i tkanki. Znanych jest kilkadziesiąt takich chorób, a łącznie dotyczą one kilku procent populacji, częściej kobiet.
Tolerancja immunologiczna – jak powinno być
Limfocyty T dojrzewają w grasicy, a limfocyty B w szpiku kostnym. W trakcie dojrzewania przechodzą „egzamin”: komórki, które zbyt silnie reagują na własne białka organizmu, są eliminowane lub unieszkodliwiane. To tolerancja centralna. Te, które się prześlizgną, kontrolowane są na obwodzie, m.in. przez limfocyty T regulatorowe – to tolerancja obwodowa. Choroba autoimmunologiczna rozwija się, gdy obie bariery zawodzą.
Dlaczego układ odpornościowy się myli
Przyczyny nie są w pełni poznane. Zwykle składa się na nie kilka czynników naraz:
- Geny – choroby autoimmunologiczne występują rodzinnie; ważną rolę odgrywają geny układu HLA, które decydują o tym, jak komórki prezentują antygeny limfocytom.
- Płeć i hormony – kobiety chorują wielokrotnie częściej, szczególnie na toczeń, chorobę Hashimoto i stwardnienie rozsiane.
- Infekcje – niektóre drobnoustroje mają białka podobne do ludzkich (tzw. mimikra molekularna). Odpowiedź skierowana przeciw nim może „przy okazji” uderzyć we własne tkanki. Przykładem jest gorączka reumatyczna po zakażeniu paciorkowcem, a w ostatnich latach intensywnie badany jest związek wirusa Epsteina-Barr ze stwardnieniem rozsianym.
- Czynniki środowiskowe – palenie tytoniu (m.in. reumatoidalne zapalenie stawów), niedobór witaminy D, niektóre leki i substancje chemiczne, skład mikrobiomu jelitowego.
Przykłady chorób autoimmunologicznych
| Choroba | Co jest atakowane |
|---|---|
| Cukrzyca typu 1 | komórki beta trzustki produkujące insulinę |
| Choroba Hashimoto | tarczyca – prowadzi do jej niedoczynności |
| Choroba Gravesa-Basedowa | receptor TSH w tarczycy – przeciwciała pobudzają nadczynność |
| Reumatoidalne zapalenie stawów | błona maziowa stawów |
| Celiakia | błona śluzowa jelita cienkiego, reakcja wywoływana przez gluten |
| Stwardnienie rozsiane | osłonki mielinowe w ośrodkowym układzie nerwowym |
| Toczeń rumieniowaty układowy | wiele narządów: skóra, stawy, nerki, krew |
| Łuszczyca | skóra (często także stawy) |
| Bielactwo | melanocyty – komórki barwnikowe skóry |
Objawy – dlaczego trudno je rozpoznać
Choroby autoimmunologiczne często zaczynają się niespecyficznie: przewlekłym zmęczeniem, stanami podgorączkowymi, bólami stawów i mięśni, zmianami skórnymi, utratą masy ciała. Objawy mogą się nasilać i wyciszać (rzuty i remisje). Część chorób współwystępuje – np. u osób z cukrzycą typu 1 częściej rozpoznaje się chorobę Hashimoto i celiakię.
Diagnostyka
Rozpoznanie opiera się na objawach, badaniu lekarskim i badaniach dodatkowych. Wykorzystuje się m.in. oznaczanie autoprzeciwciał (np. przeciwjądrowych ANA, anty-TPO w chorobie Hashimoto, przeciw transglutaminazie tkankowej w celiakii), wskaźniki stanu zapalnego, badania obrazowe i biopsje. Sama obecność autoprzeciwciał nie oznacza choroby – zdarzają się u zdrowych osób – dlatego wynik zawsze interpretuje lekarz.
Leczenie
Większości chorób autoimmunologicznych nie da się dziś wyleczyć, ale można je skutecznie kontrolować. Stosuje się uzupełnianie tego, czego organizm nie wytwarza (insulina, hormony tarczycy), leki przeciwzapalne i immunosupresyjne oraz coraz częściej leki biologiczne – przeciwciała blokujące konkretne cząsteczki zapalne. W celiakii podstawą jest dieta bezglutenowa.
Czy można się przed nimi obronić?
Na geny nie mamy wpływu, ale część czynników ryzyka da się ograniczyć: nie palić tytoniu, dbać o prawidłowy poziom witaminy D (zgodnie z zaleceniami lekarza), utrzymywać prawidłową masę ciała i aktywność fizyczną, leczyć infekcje. Najważniejsze jest jednak wczesne rozpoznanie – zgłoś się do lekarza, jeśli niepokojące objawy utrzymują się tygodniami.
Najczęstsze pytania
Czy choroby autoimmunologiczne są zaraźliwe?
Nie. To zaburzenie działania własnego układu odpornościowego, a nie infekcja.
Czy alergia to choroba autoimmunologiczna?
Nie. W alergii układ odpornościowy nadmiernie reaguje na niegroźne substancje z zewnątrz (pyłki, pokarmy), a w chorobie autoimmunologicznej – na własne tkanki.
Czy szczepienia wywołują choroby autoimmunologiczne?
Duże badania populacyjne nie potwierdziły, by zalecane szczepienia zwiększały ogólne ryzyko chorób autoimmunologicznych. Zakażenia, przed którymi chronią, same mogą być czynnikiem wyzwalającym.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza.
Źródło i dalsza lektura: Choroby autoimmunologiczne – Wikipedia, wolna encyklopedia.
Przeczytaj też
Zdjęcie wyróżniające: Limfocyt w obrazie z mikroskopu elektronowego. Fot. Unknown photographer/artist (False color modifications made by…, Wikimedia Commons, Public domain.
Czy ten tekst pomógł Ci zrozumieć temat? Oceń go:
Ten tekst nie ma jeszcze ocen – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
