W ciągu około 38 tygodni od zapłodnienia (40 tygodni liczonych od pierwszego dnia ostatniej miesiączki) jedna komórka zmienia się w organizm złożony z bilionów komórek. Rozwój prenatalny dzieli się na trzy okresy: przedzarodkowy, zarodkowy i płodowy. Opisujemy, co dzieje się w każdym z nich – z perspektywy biologii rozwoju.
Jak liczy się wiek ciąży
Lekarze podają wiek ciążowy liczony od pierwszego dnia ostatniej miesiączki – jest on o około 2 tygodnie większy niż wiek zarodka liczony od zapłodnienia. W tekstach o embriologii często stosuje się ten drugi sposób, dlatego daty w różnych źródłach mogą się różnić. Poniżej podajemy tygodnie ciąży (od miesiączki), chyba że zaznaczono inaczej.
Okres przedzarodkowy (pierwsze 2 tygodnie od zapłodnienia)
Do zapłodnienia dochodzi zwykle w jajowodzie. Powstaje zygota, która dzieli się wielokrotnie, tworząc morulę, a potem blastocystę – pęcherzyk z zewnętrzną warstwą komórek (trofoblastem, z którego rozwinie się m.in. część łożyska) i wewnętrzną masą komórek, z której powstanie zarodek. Około 6–7 dnia po zapłodnieniu blastocysta zagnieżdża się w błonie śluzowej macicy (implantacja). Trofoblast zaczyna wydzielać hormon hCG – to on daje dodatni wynik testu ciążowego.
Okres zarodkowy (do ok. 10. tygodnia ciąży)
To czas, w którym powstają zawiązki wszystkich narządów (organogeneza). Zarodek jest wtedy najbardziej wrażliwy na szkodliwe czynniki: alkohol, niektóre leki, infekcje (np. różyczka), promieniowanie.
- Gastrulacja – tworzą się trzy listki zarodkowe: ektoderma (skóra, układ nerwowy), mezoderma (mięśnie, kości, serce, nerki, krew) i endoderma (wyściółka przewodu pokarmowego, płuca, wątroba).
- Neurulacja – z ektodermy powstaje cewa nerwowa, zawiązek mózgu i rdzenia kręgowego. Zamyka się ok. 4 tygodnia od zapłodnienia, często zanim kobieta wie o ciąży. Kwas foliowy przyjmowany przed ciążą i na jej początku zmniejsza ryzyko wad cewy nerwowej.
- Serce – zaczyna kurczyć się ok. 3–4 tygodnia od zapłodnienia; czynność serca widać w USG zwykle od 6.–7. tygodnia ciąży.
- Pojawiają się zawiązki kończyn, oczu, uszu; tworzy się łożysko i pępowina.
Pod koniec tego okresu zarodek ma kilka centymetrów długości i przypomina już kształtem człowieka.
Okres płodowy (od ok. 11. tygodnia do porodu)
Od tej chwili mówimy o płodzie. Narządy już istnieją – teraz rosną, dojrzewają i zaczynają pracować.
| Trymestr | Najważniejsze zmiany |
|---|---|
| I (do 13. tyg.) | organogeneza, początek pracy serca, kształtowanie twarzy i palców, zewnętrzne narządy płciowe zaczynają się różnicować |
| II (14.–27. tyg.) | szybki wzrost, pierwsze odczuwalne ruchy (zwykle 18.–22. tydzień), meszek płodowy, rozwój słuchu, w płucach zaczyna powstawać surfaktant |
| III (od 28. tyg.) | przyrost tkanki tłuszczowej, dojrzewanie płuc i mózgu, cykle snu i czuwania, ułożenie do porodu |
Zmysły płodu
Dotyk rozwija się najwcześniej – już w okresie zarodkowym pojawiają się odruchy na bodźce wokół ust. W drugim trymestrze płód zaczyna słyszeć: najpierw dźwięki z ciała matki (bicie serca, przepływ krwi), później stłumione głosy z zewnątrz. Badania pokazują, że noworodki rozpoznają głos matki. Smak i węch rozwijają się dzięki płynowi owodniowemu, którego skład zależy częściowo od diety matki. Oczy otwierają się ok. 26.–28. tygodnia, a płód reaguje na silne światło skierowane na brzuch.
Łożysko – narząd na 9 miesięcy
Łożysko łączy krwiobieg płodu i matki, ale krew obu organizmów się nie miesza. Przez cienką barierę przechodzą tlen, glukoza, aminokwasy i przeciwciała klasy IgG, a w drugą stronę – dwutlenek węgla i produkty przemiany materii. Łożysko produkuje też hormony podtrzymujące ciążę (hCG, progesteron, estrogeny). Bariera łożyskowa nie zatrzymuje jednak alkoholu, nikotyny i wielu leków.
Kiedy płód jest „gotowy”
Poród między 37. a 42. tygodniem ciąży uznaje się za poród o czasie. Dzieci urodzone wcześniej są wcześniakami; dzięki postępowi neonatologii mają coraz większe szanse przeżycia nawet po porodzie w 24.–25. tygodniu, ale wymagają intensywnej opieki – głównie ze względu na niedojrzałe płuca.
Najczęstsze pytania
Od kiedy bije serce zarodka?
Pierwsze skurcze serca pojawiają się ok. 22.–23. dnia od zapłodnienia; w badaniu USG przezpochwowym czynność serca jest zwykle widoczna od 6.–7. tygodnia ciąży.
Kiedy można poznać płeć dziecka?
Na USG zwykle w drugim trymestrze, a badaniem wolnego DNA płodu z krwi matki – wcześniej. Płeć genetyczna ustala się w chwili zapłodnienia.
Dlaczego kwas foliowy jest tak ważny?
Bierze udział w podziałach komórek i syntezie DNA; jego niedobór na początku ciąży zwiększa ryzyko wad cewy nerwowej. Zalecenia dotyczące suplementacji ustala lekarz.
Tekst ma charakter edukacyjny i nie zastępuje konsultacji z lekarzem lub położną.
Źródło i dalsza lektura: Rozwój prenatalny – Wikipedia, wolna encyklopedia.
Przeczytaj też
Zdjęcie wyróżniające: Model dydaktyczny zarodka człowieka w macicy. Fot. Museum of Veterinary Anatomy FMVZ USP / Wagner Souza e Silva, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.
Czy ten tekst pomógł Ci zrozumieć temat? Oceń go:
Ten tekst nie ma jeszcze ocen – możesz być pierwszy.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
